Miałam plan: przedstawić trzy serie kryminalne i przy okazji przypisać je do odpowiednich gatunków. Wydawało się proste – do momentu, gdy rzeczywistość postanowiła z tego planu subtelnie zachichotać.

Seria pierwsza? Dla mnie ewidentnie komedia kryminalna. Wydawca? Twierdzi, że cosy.

Seria druga? Byłam pewna, że cosy crime. A w oficjalnym opisie: „rasowa komedia kryminalna”.

Seria trzecia? Nosi w sobie klimat Agathy Christie – tylko czy bliżej jej do cosy mystery, czy do klasycznego kryminału detektywistycznego?

I tak zaczęło się moje prywatne śledztwo — w sprawie zagadkowych (gatunkowych) tożsamości.
Literatura przedmiotu okazała się zadziwiająco dyplomatyczna – pełna słów o „płynnych granicach”, „hybrydach gatunkowych” i „elastycznym podejściu”.

Skoro nauka mówi ostrożnie, ja spróbuję powiedzieć to prościej – bez przypisów, ale z jasnym podziałem.

Teoria gatunku w wersji KrymiKom

Cosy Crime (Cosy Mystery)

Gatunek, który często kojarzy się z herbatką i sąsiadkami, ale w rzeczywistości wykorzystuje tę ‘przytulną’ scenerię do opowiadania o całkiem poważnych sprawach – tylko bez drastycznych scen.

Przemoc? Poza kadrem. Seks? Również. Detektyw? Najczęściej amator, zwykle kobieta, która między rozwiązywaniem zagadki upiecze ciasto i podsłucha rozmowę przy płocie.

Fabuła toczy się w małej, zamkniętej społeczności – najlepiej takiej, gdzie wszyscy wszystkich znają i nikt nikomu nie ufa. Humor lekki, ciepły, obyczajowy. Konstrukcja zagadki ważna, ale nikt nie zginie od stresu.

Kluczowe cechy cosy crime to atmosfera bezpieczeństwa mimo zbrodni, nacisk na codzienność i relacje międzyludzkie, oraz wyciszenie elementów brutalnych. To gatunek, w którym czytelnik ma się czuć komfortowo, nawet gdy na stronie pojawia się trup – choć współczesne cosy coraz częściej przemycają poważniejsze tematy pod pozorem kocykowej łamigłówki. W tym sensie cosy crime nie tyle ucieka od rzeczywistości, ile filtruje ją przez konwencję łagodnego kryminału.

Komedia kryminalna w wersji literackiej

Tam, gdzie śledztwo spotyka się z punchline’em. Humor może być subtelny, groteskowy, czarny – zależy od autora. Struktura prowadzi równolegle wątek kryminalny i komediowy, choć proporcje bywają różne (nie ma reguły 50/50, mimo że niektóryz by chcieli).

Bohater? Różny – od klasycznego detektywa po całkowicie absurdalną postać. Tło? Od realistycznego po parodię gatunku. Jedyne, co pewne: ktoś umiera, ktoś śledzi, a gdzieś po drodze pojawia się żart.

Komedia kryminalna może przyjmować bardzo różne formy – od lekkiej farsy z elementami kryminalnej zagadki, po pełnowartościowe śledztwo okraszone dowcipem. Niektóre tytuły stawiają humor na pierwszym planie, inne traktują go jako dodatek do solidnej intrygi. To elastyczność gatunku sprawia, że może być jednocześnie atrakcyjny dla twórców i mylący dla czytelników, którzy próbują go definiować.

Powieść detektywistyczna w stylu Christie

Podobieństwa i różnice – dlaczego się gubimy

Wszystkie trzy gatunki unikają dosadnej przemocy. Wszystkie oferują zagadkę do rozwiązania. Wszystkie mogą rozgrywać się w zamkniętych społecznościach.

Różnica? Cosy stawia na atmosferę i codzienność. Komedia kryminalna – na żart (czasem kosztem zagadki). Powieść detektywistyczna – na konstrukcję i logikę (humor opcjonalny).

I tu zaczyna się problem: Christie spełnia część kryteriów cozy (brak brutalności, małe społeczności, nacisk na łamigłówkę), dlatego dziś bywa identyfikowana z tym gatunkiem. Komedia kryminalna może mieć wszystkie cechy cosy plus dowcip – albo odwrotnie: cosy może być na tyle ciepłe i zabawne, że ktoś nazwie je komedią.

Z punktu widzenia historii gatunku Christie to klasyczna powieść detektywistyczna, do której cosy się odwołuje, a nie odwrotnie. Ale z perspektywy współczesnego czytelnika szukającego „łagodniejszego kryminału” – jej książki mogą świetnie spełniać oczekiwania wobec cosy crime.

Problem marketingowej etykiety

Podział na „czyste” gatunki to już anachronizm. Czy pozostaje nam chaos z ambicjami?

Współczesne badania nad kryminałem podkreślają przede wszystkim hybrydyzację i „mobilność” gatunków – kryminał stale miesza konwencje, przekracza własne ramy i tworzy formy pośrednie. Jednocześnie w praktyce wydawniczej etykiety gatunkowe pełnią przede wszystkim funkcję komunikacyjną: mają w kilka słów zasugerować, czego czytelnik może się spodziewać w środku, a czasem dodatkowo powiązać książkę z rozpoznawalnym nurtem czy modą gatunkową. W efekcie to samo dzieło może być czytane jako cosy, komedia kryminalna albo klasyczna powieść detektywistyczna – w zależności od tego, kto je opisuje, komu je sprzedaje i jakich konwencji szuka czytelnik.

---

Ale czy ma znaczenie, jaką etykietę nosi nasza ulubiona seria? Czy nie liczy się przede wszystkim atmosfera, konstrukcja zagadki, prowadzenie narracji, precyzja języka, ton humoru – i bohaterowie, do których wracamy jak do starych przyjaciół?

Serie, na które się powołuję, to naprawdę świetne lektury – a gatunkowa niejednoznaczność to tylko dodatkowy smaczek. Poza literacką przyjemnością dały pretekst do małej definicyjnej zagadki.

Opisuję je poniżej w telegraficznym skrócie, bo jestem pewna, że większość fanów gatunku (tylko którego?) zna je doskonale:

MORDERSTWO W TRZECH AKTACH Małgorzata Starosta

Dwa tomy. Filip Marlot dedukuje, cioteczka Rampel rządzi. Zamknięta przestrzeń, klasyczna zagadka i subtelny dystans do gatunkowej konwencji. Pierwsza część serii to „Morderstwo odbyło się” – tam trup pada w studiu nagrań. W tomie drugim zbrodnia ma miejsce w teatrze.
 
ZABÓJCZY TANDEM Jacek Galiński
Dwa tomy. Sabina i Antoni uciekają z domu starców — drugi raz, z pełnym przekonaniem. Po drodze: śledztwo, chaos, Małkinia. Jedno jest pewne: emerytura nie musi być spokojna. Pierwsza część: „Czwarte sikanie Bożenki Kowalskiej”.

KRYMINAŁ POD PSEM Marta Matyszczak
Dwanaście tomów, setki dialogów, detektyw Solański i jeden pies – Gucio, który zawsze wie najlepiej. Seria zakończona, ale zostawiła po sobie wrażenie, że polski kryminał może być mądry, dobry i całkiem przytulny. Pierwszy tom – „Tajemnicza śmierć Marianny Biel”, ostatni – „Zakończeniem jest Zakopane”.