Na pierwszy rzut oka seria Richarda Osmana mogłaby być klasycznym przykładem współczesnego cosy crime: przytulna angielska sceneria, sympatyczni bohaterowie, zagadka kryminalna i humor łagodzący ciężar morderstwa.
„Czwartkowy klub zbrodni” szybko zdobył ogromną popularność i stał się jednym z największych sukcesów wydawniczych ostatnich lat.
Jednocześnie wokół tej serii zaczęła pojawiać się ciekawa refleksja krytyczna. Artykuły i eseje – od analiz akademickich po teksty w prasie opiniotwórczej – sugerują, że książki Osmana można czytać nie tylko jako rozrywkę, ale także jako opowieść o starzeniu się, opiece i społecznej widzialności osób starszych. W tym sensie cosy kryminał staje się formą, która pozwala opowiedzieć o poważnych doświadczeniach późnej dorosłości.
O serii „Czwartkowy klub zbrodni”
Autorem cyklu jest brytyjski prezenter telewizyjny i pisarz Richard Osman. „The Thursday Murder Club”, wydany 3 września 2020 roku, był jego beletrystycznym debiutem i od razu stał się bestsellerem.
Seria opowiada o grupie starszych mieszkańców luksusowego osiedla dla seniorów Coopers Chase w hrabstwie Kent. Bohaterowie – Elizabeth, Joyce, Ibrahim i Ron – spotykają się raz w tygodniu, aby analizować stare, nierozwiązane sprawy kryminalne. Gdy jednak w ich spokojnej okolicy dochodzi do prawdziwego morderstwa, amatorski klub detektywistyczny zaczyna prowadzić własne śledztwo.
Kluczową cechą cyklu jest połączenie klasycznej zagadki typu whodunit z humorem, ciepłym portretem przyjaźni i refleksją nad starzeniem się.
Tomy wchodzące w skład cyklu
Dotychczas seria składa się z pięciu powieści:
„Czwartkowy klub zbrodni” (2020) – pierwszy tom i debiut literacki Osmana. Wprowadza głównych bohaterów oraz świat spokojnego osiedla dla seniorów, w którym dochodzi do morderstwa.
„Człowiek, który umarł dwa razy” (2021) – do Elizabeth zgłasza się dawny współpracownik. Sprawa skradzionych diamentów i gangsterów sprawia, że bohaterowie zostają wciągnięci w niebezpieczne śledztwo.
„Kula, która chybiła” (2022) – klub bada sprawę dziennikarki, która zaginęła przed laty. Wątek starego śledztwa splata się z historią współczesną i tematami mediów oraz technologii.
„Ostatni gasi światło” (2023) – emocjonalna część cyklu. Śmierć bliskiej osoby oraz zniknięcie niebezpiecznej przesyłki prowadzą do wyjątkowo osobistego dochodzenia.
„Uśmiech fortuny” (2025) – najnowszy jak dotąd tom, w którym bohaterowie zostają wciągnięci
w sprawę porwania i tajemniczego kodu, podczas gdy w ich prywatnym życiu pojawiają się zarówno żałoba, jak i przygotowania do ślubu.
Początek sukcesu wydawniczego
Jeszcze przed publikacją pierwszego tomu prawa do książki kupiło wydawnictwo Penguin Random House po licytacji wielu zainteresowanych oficyn. Już ten etap sprawił, że debiut Osmana był jednym z najbardziej wyczekiwanych wydarzeń literackich roku.
Sukces okazał się natychmiastowy. W ciągu pierwszych trzech dni sprzedaży powieść osiągnęła wynik około 45 tysięcy egzemplarzy, a w okresie świątecznym została bestsellerem w Wielkiej Brytanii. Był to pierwszy przypadek, gdy w tej kategorii zwyciężył debiut prozatorski.
Popularność serii szybko przełożyła się także na zainteresowanie adaptacją filmową z gwiazdorską obsadą. Cykl Osmana bywa dziś często wskazywany jako jeden z symboli współczesnego renesansu cosy crime.
Idealna starość? Wątki opieki w interpretacjach naukowych
Obok popularności czytelniczej pojawiły się również interpretacje krytyczne. Jeden z artykułów akademickich poświęconych „The Thursday Murder Club” analizuje powieść w kontekście przedstawiania opieki i starzenia się.
Badaczki zwracają uwagę, że Coopers Chase przypomina niemal idealną przestrzeń późnej dorosłości. Mieszkańcy mają komfortowe warunki życia, zachowują dużą samodzielność i mogą poświęcać czas na przyjaźnie, hobby czy – jak w przypadku bohaterów – rozwiązywanie zagadek kryminalnych. W tej wizji codzienna praca opiekuńcza pozostaje niemal niewidoczna, a problemy systemowe związane ze starzeniem się społeczeństwa schodzą na dalszy plan.
Z drugiej strony tak idealizowany obraz może ukrywać realne problemy związane z opieką nad osobami starszymi oraz dostępem do usług opiekuńczych. W tym sensie powieść Osmana przedstawia starość jako przestrzeń komfortu dostępnego przede wszystkim dla tych, którzy mogą pozwolić sobie na wysokie koszty życia w prywatnym ośrodku.
Starość jako fabularny zwrot akcji
Inną perspektywę przynosi esej Michelle Cottle opublikowany w „New York Timesie”. W tekście poświęconym rozmowie z Richardem Osmanem autorka opisuje starość jako coś w rodzaju największego zwrotu akcji w życiu.
Sam pisarz podkreśla, że w późniejszych latach życia wiele społecznych oczekiwań przestaje mieć znaczenie. Ludzie mogą pozwolić sobie na większą niezależność, a nawet pewną przekorę wobec norm. W jego powieściach ta idea staje się elementem konstrukcji kryminalnej fabuły.
Starsze osoby są często społecznie „niewidzialne”, dlatego mogą obserwować otoczenie w sposób, który umyka innym. Osman wykorzystuje tę cechę jako narzędzie detektywistyczne: bohaterowie jego serii zbierają informacje, podsłuchują rozmowy i analizują zachowania ludzi, których nikt nie podejrzewa o prowadzenie śledztwa.
Między zagadką kryminalną a historią o starości
Choć refleksje o starości i opiece są ważnym elementem interpretacji serii, nie można zapominać, że fundamentem tych książek pozostaje klasyczny kryminał. Każdy tom opiera się na zagadce, z rozbudowaną siecią tropów, podejrzanych i fałszywych śladów.
Osman wielokrotnie podkreślał w wywiadach, że najpierw koncentruje się na bohaterach i relacjach między nimi, a dopiero później dopracowuje konstrukcję zbrodni i mechanizm rozwiązania sprawy. Dzięki temu powieści łączą dwa elementy: tradycyjną przyjemność czytelniczą płynącą z rozwiązywania kryminalnej łamigłówki oraz opowieść o przyjaźni, starzeniu się i wspólnocie.
Być może właśnie w tej równowadze kryje się sekret popularności serii. „Czwartkowy klub zbrodni” pozostaje pełnoprawnym kryminałem, ale jednocześnie proponuje rzadko spotykany w literaturze popularnej portret późnej dorosłości – pełnej humoru, sprytu i nieoczekiwanej sprawczości.
Bibliografia (wybrane źródła)
Cottle, Michelle. „Why Getting Older Might Be Life’s Biggest Plot Twist”. The New York Times.
Santaulària Capdevila, M. Isabel; Llurda-Marí, Àngels. „All Fluff and No Substance? The ‘Problem’ of Care in Popular Narratives, the Cozy Mystery and Richard Osman’s The Thursday Murder Club”.
Polskie wydania serii Richarda Osmana ukazują się nakładem Wydawnictwa Agora, któremu dziękuję za przekazane egzemplarze książek.
